Emirhan
New member
Eyüp Sultan Camii Ne Zaman Yapıldı? Tarihin İçinden Çıkıp Bugüne Uzanan Bir Cami Hikâyesi
İstanbul’da “Şu bina kaç yıllık?” diye sormak bazen tehlikeli bir işe dönüşüyor. Çünkü cevap çoğu zaman “Bir dakika, hangi hâlinden bahsediyoruz?” oluyor. Hele konu Eyüp Sultan Camii ise takvim bile biraz şaşırabilir. 1458 mi? 1798 mi? 1800 mü? İnsan ister istemez “Caminin doğum günü hangisi şimdi?” diye soruyor.
Aslında mesele oldukça ilginç: Eyüp Sultan Camii’nin ilk yapılışı 1458-1459 yıllarına dayanıyor; bugün gördüğümüz yapı ise 1798-1800 yılları arasında temelden yeniden inşa edilmiş durumda. Yani karşımızda tek bir tarihten ibaret olmayan, birkaç yüzyıllık bir yapı hikâyesi var. TDV İslâm Ansiklopedisi+1
Üstelik bu hikâyenin içinde İstanbul’un fethi, Ebû Eyyûb el-Ensârî, Osmanlı mimarisi, deprem, yeniden inşa, padişahların kılıç kuşanma törenleri ve İstanbul’un sosyal hayatı var.
Kısacası Eyüp Sultan Camii için “1458’de yapıldı” demek doğru; ama hikâyenin tamamını anlatmak için “Bugünkü cami 1800’de tamamlandı” cümlesini de yanına koymak gerekiyor.
İlk Eyüp Sultan Camii 1458-1459 Yıllarında Yapıldı
İstanbul’un fethinden sonra Fatih Sultan Mehmed’in önemli çalışmalarından biri, Ebû Eyyûb el-Ensârî’nin kabri çevresinde bir külliye oluşturulmasıydı.
TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Eyüp Sultan Külliyesi, İstanbul’un fethinin hemen ardından Fatih Sultan Mehmed tarafından yaptırıldı. Külliyenin içinde caminin yanı sıra medrese, imaret, hamam ve türbe gibi yapılar da bulunuyordu. TDV İslâm Ansiklopedisi
Caminin ilk yapım tarihi ise 863 hicrî, yani 1458-1459 olarak veriliyor. Eyüp Sultan Kaymakamlığı'nın tarihçesinde de yapının 1458 yılında inşa edildiği belirtiliyor. Eyüpsultan Kaymakamlığı
Burada küçük ama önemli bir ayrıntı var: Eyüp Sultan Camii, İstanbul’un fethinden yalnızca birkaç yıl sonra ortaya çıkıyor. Dolayısıyla yapıyı sadece “eski bir cami” olarak görmek biraz haksızlık olur.
Çünkü cami, Osmanlı İstanbul’unun kuruluş dönemindeki sembolik yapılardan biriydi.
Düşünsenize: İstanbul yeni fethedilmiş, şehir yeniden düzenleniyor ve Ebû Eyyûb el-Ensârî’nin kabri çevresinde büyük bir külliye kuruluyor.
Bugünün diliyle söylersek, şehrin yeni döneminin önemli simgelerinden biri daha en başından ortaya çıkıyor.
Peki Neden Eyüp Sultan Bu Kadar Önemli?
Burada hikâyenin mimariden daha büyük bir tarafı var.
Ebû Eyyûb el-Ensârî, Hz. Muhammed’in sahabelerinden biri olarak İslam tarihinde önemli bir yere sahip. İstanbul’un Arap kuşatmaları sırasında buraya gelen ordulardan birinde bulunduğu ve İstanbul civarında vefat ettiği kabul ediliyor.
İstanbul’un fethi sırasında Akşemseddin’in onun kabrinin yerini tespit ettiği yönündeki Osmanlı anlatısı da Eyüp Sultan’ın manevi önemini güçlendirdi. TDV İslâm Ansiklopedisi, fetih sonrasında bu noktada türbenin, ardından da cami ve medresenin inşa edildiğini aktarıyor. TDV İslâm Ansiklopedisi
Bu nedenle Eyüp Sultan Camii'nin hikâyesini yalnızca “bir Osmanlı camisi ne zaman yapıldı?” sorusuyla sınırlamak biraz eksik kalıyor.
Çünkü burası aynı zamanda Osmanlı İstanbul’unda maneviyat, devlet geleneği ve toplum hayatının kesiştiği bir merkez haline geldi.
Bir caminin yanında neden türbe, medrese, imaret ve hamam olduğunu düşündünüz mü?
Çünkü eski külliye anlayışında cami yalnızca namaz kılınan bir bina değildi. Eğitim vardı, yemek dağıtımı vardı, sosyal hizmetler vardı, yolcular ve mahalle halkı için farklı işlevler vardı.
Bugünün “tek binada her şey” anlayışının yüzyıllar önceki versiyonu gibi düşünebiliriz.
Asıl Büyük Değişim: 1766 Depremi
Ve sonra İstanbul’un eski yapılarının korkulu rüyası devreye giriyor: deprem.
1766 İstanbul depremi, Eyüp Sultan Camii’ne ağır zarar verdi. Yapının onarılması için girişimler yapıldı ancak zaman içinde caminin mevcut haliyle kurtarılmasının mümkün olmadığı anlaşıldı. TDV İslâm Ansiklopedisi+1
Burada tarih biraz ilginçleşiyor.
İlk cami 1458-1459 civarında yapılmıştı.
Yaklaşık üç yüzyıl sonra ciddi bir deprem meydana geldi.
Sonrasında tamir çalışmaları gündeme geldi.
Fakat yapı o kadar büyük zarar görmüştü ki sonunda “Tamir edelim” fikri, “Baştan yapalım” kararına dönüştü.
İnsan bugün bile evde küçük bir tadilat başlatıp sonunda mutfağı, salonu, tesisatı komple değiştirdiğinde “Biz buraya sadece bir raf takacaktık” diye hayıflanıyor.
III. Selim döneminde Eyüp Sultan Camii’nde yaşanan süreç bunun tarihî ölçekteki karşılığı gibi.
1798: Eski Cami Yıkılıyor
1798 yılında caminin kapsamlı biçimde onarılması planlandı.
Ancak çalışmalar başladıktan sonra yapının tamir edilemeyecek kadar kötü durumda olduğu ortaya çıktı. Bunun üzerine caminin temeline kadar sökülerek yeniden yapılmasına karar verildi. TDV İslâm Ansiklopedisi, yıkımın 19 Mayıs 1798 tarihinde başladığını ve 10 Temmuz 1798'de temele kadar inildiğini aktarıyor. TDV İslâm Ansiklopedisi
Bu ayrıntı bence Eyüp Sultan Camii’nin tarihindeki en ilginç noktalardan biri.
Çünkü bugün “Eyüp Sultan Camii ne zaman yapıldı?” diye sorduğumuzda aslında iki farklı yapıyı konuşuyoruz:
İlk yapı: 1458-1459
Bugünkü yapı: 1798-1800
Dolayısıyla “1458’de yapıldı” cevabı tarih açısından doğru.
Ama “Bugünkü bina 1458’den beri aynen duruyor” demek doğru değil.
Aradaki fark oldukça önemli.
Bugünkü Eyüp Sultan Camii 1800'de Tamamlandı
Yeniden inşa edilen cami 7 Temmuz 1800 tarihinde tamamlandı. Ardından 25 Ekim 1800 tarihinde düzenlenen selâmlık töreniyle yeni caminin açılışı gerçekleştirildi. TDV İslâm Ansiklopedisi
Eyüp Sultan Kaymakamlığı da yapının 28 ay süren inşaatın ardından III. Selim döneminde tamamlandığını ve açılış töreninin yapıldığını belirtiyor. Eyüpsultan Kaymakamlığı
Dolayısıyla forumlarda sıkça karşılaşılabilecek “Eyüp Sultan Camii 1800 yılında yapılmıştır” ifadesi de tamamen yanlış değildir; ancak daha doğru ifade şudur:
Bugün gördüğümüz Eyüp Sultan Camii, 1798-1800 arasında yeniden inşa edilmiş ve 1800 yılında ibadete açılmıştır.
İlk cami ise yaklaşık 340 yıl önce, 1458-1459 yıllarında Fatih Sultan Mehmed tarafından yaptırılmıştı.
İki tarih birbiriyle çelişmiyor.
Tam tersine, aynı yapının farklı dönemlerini anlatıyor.
Peki İlk Cami Nasıldı?
İlk caminin bugünkü yapıdan oldukça farklı olduğunu biliyoruz.
Evliya Çelebi, ilk Eyüp Sultan Camii'ni anlatırken tek kubbeli bir yapıdan, mihrap tarafında yarım kubbeden ve sütunsuz iç mekândan söz ediyor. Ayrıca caminin iki minaresinin bulunduğunu belirtiyor. TDV İslâm Ansiklopedisi
Bu tarif, eski Osmanlı mimarisinin gelişim sürecini anlamak açısından da değerli.
Bugünkü camiye baktığınızda ise daha gelişmiş ve farklı bir mimari kompozisyon görüyorsunuz. T.C. Eyüpsultan Kaymakamlığı'nın verdiği bilgilere göre mevcut yapı tek büyük kubbeye sahip; kubbenin çevresinde sekiz yarım kubbe ve köşelerde küçük kubbeler bulunuyor. Eyüpsultan Kaymakamlığı
Yani aradan geçen yüzyıllar sadece duvarları değil, mimari anlayışı da değiştirmiş.
İstanbul’da “Şu bina kaç yıllık?” diye sormak bazen tehlikeli bir işe dönüşüyor. Çünkü cevap çoğu zaman “Bir dakika, hangi hâlinden bahsediyoruz?” oluyor. Hele konu Eyüp Sultan Camii ise takvim bile biraz şaşırabilir. 1458 mi? 1798 mi? 1800 mü? İnsan ister istemez “Caminin doğum günü hangisi şimdi?” diye soruyor.
Aslında mesele oldukça ilginç: Eyüp Sultan Camii’nin ilk yapılışı 1458-1459 yıllarına dayanıyor; bugün gördüğümüz yapı ise 1798-1800 yılları arasında temelden yeniden inşa edilmiş durumda. Yani karşımızda tek bir tarihten ibaret olmayan, birkaç yüzyıllık bir yapı hikâyesi var. TDV İslâm Ansiklopedisi+1
Üstelik bu hikâyenin içinde İstanbul’un fethi, Ebû Eyyûb el-Ensârî, Osmanlı mimarisi, deprem, yeniden inşa, padişahların kılıç kuşanma törenleri ve İstanbul’un sosyal hayatı var.
Kısacası Eyüp Sultan Camii için “1458’de yapıldı” demek doğru; ama hikâyenin tamamını anlatmak için “Bugünkü cami 1800’de tamamlandı” cümlesini de yanına koymak gerekiyor.
İlk Eyüp Sultan Camii 1458-1459 Yıllarında Yapıldı
İstanbul’un fethinden sonra Fatih Sultan Mehmed’in önemli çalışmalarından biri, Ebû Eyyûb el-Ensârî’nin kabri çevresinde bir külliye oluşturulmasıydı.
TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Eyüp Sultan Külliyesi, İstanbul’un fethinin hemen ardından Fatih Sultan Mehmed tarafından yaptırıldı. Külliyenin içinde caminin yanı sıra medrese, imaret, hamam ve türbe gibi yapılar da bulunuyordu. TDV İslâm Ansiklopedisi
Caminin ilk yapım tarihi ise 863 hicrî, yani 1458-1459 olarak veriliyor. Eyüp Sultan Kaymakamlığı'nın tarihçesinde de yapının 1458 yılında inşa edildiği belirtiliyor. Eyüpsultan Kaymakamlığı
Burada küçük ama önemli bir ayrıntı var: Eyüp Sultan Camii, İstanbul’un fethinden yalnızca birkaç yıl sonra ortaya çıkıyor. Dolayısıyla yapıyı sadece “eski bir cami” olarak görmek biraz haksızlık olur.
Çünkü cami, Osmanlı İstanbul’unun kuruluş dönemindeki sembolik yapılardan biriydi.
Düşünsenize: İstanbul yeni fethedilmiş, şehir yeniden düzenleniyor ve Ebû Eyyûb el-Ensârî’nin kabri çevresinde büyük bir külliye kuruluyor.
Bugünün diliyle söylersek, şehrin yeni döneminin önemli simgelerinden biri daha en başından ortaya çıkıyor.
Peki Neden Eyüp Sultan Bu Kadar Önemli?
Burada hikâyenin mimariden daha büyük bir tarafı var.
Ebû Eyyûb el-Ensârî, Hz. Muhammed’in sahabelerinden biri olarak İslam tarihinde önemli bir yere sahip. İstanbul’un Arap kuşatmaları sırasında buraya gelen ordulardan birinde bulunduğu ve İstanbul civarında vefat ettiği kabul ediliyor.
İstanbul’un fethi sırasında Akşemseddin’in onun kabrinin yerini tespit ettiği yönündeki Osmanlı anlatısı da Eyüp Sultan’ın manevi önemini güçlendirdi. TDV İslâm Ansiklopedisi, fetih sonrasında bu noktada türbenin, ardından da cami ve medresenin inşa edildiğini aktarıyor. TDV İslâm Ansiklopedisi
Bu nedenle Eyüp Sultan Camii'nin hikâyesini yalnızca “bir Osmanlı camisi ne zaman yapıldı?” sorusuyla sınırlamak biraz eksik kalıyor.
Çünkü burası aynı zamanda Osmanlı İstanbul’unda maneviyat, devlet geleneği ve toplum hayatının kesiştiği bir merkez haline geldi.
Bir caminin yanında neden türbe, medrese, imaret ve hamam olduğunu düşündünüz mü?
Çünkü eski külliye anlayışında cami yalnızca namaz kılınan bir bina değildi. Eğitim vardı, yemek dağıtımı vardı, sosyal hizmetler vardı, yolcular ve mahalle halkı için farklı işlevler vardı.
Bugünün “tek binada her şey” anlayışının yüzyıllar önceki versiyonu gibi düşünebiliriz.
Asıl Büyük Değişim: 1766 Depremi
Ve sonra İstanbul’un eski yapılarının korkulu rüyası devreye giriyor: deprem.
1766 İstanbul depremi, Eyüp Sultan Camii’ne ağır zarar verdi. Yapının onarılması için girişimler yapıldı ancak zaman içinde caminin mevcut haliyle kurtarılmasının mümkün olmadığı anlaşıldı. TDV İslâm Ansiklopedisi+1
Burada tarih biraz ilginçleşiyor.
İlk cami 1458-1459 civarında yapılmıştı.
Yaklaşık üç yüzyıl sonra ciddi bir deprem meydana geldi.
Sonrasında tamir çalışmaları gündeme geldi.
Fakat yapı o kadar büyük zarar görmüştü ki sonunda “Tamir edelim” fikri, “Baştan yapalım” kararına dönüştü.
İnsan bugün bile evde küçük bir tadilat başlatıp sonunda mutfağı, salonu, tesisatı komple değiştirdiğinde “Biz buraya sadece bir raf takacaktık” diye hayıflanıyor.
III. Selim döneminde Eyüp Sultan Camii’nde yaşanan süreç bunun tarihî ölçekteki karşılığı gibi.
1798: Eski Cami Yıkılıyor
1798 yılında caminin kapsamlı biçimde onarılması planlandı.
Ancak çalışmalar başladıktan sonra yapının tamir edilemeyecek kadar kötü durumda olduğu ortaya çıktı. Bunun üzerine caminin temeline kadar sökülerek yeniden yapılmasına karar verildi. TDV İslâm Ansiklopedisi, yıkımın 19 Mayıs 1798 tarihinde başladığını ve 10 Temmuz 1798'de temele kadar inildiğini aktarıyor. TDV İslâm Ansiklopedisi
Bu ayrıntı bence Eyüp Sultan Camii’nin tarihindeki en ilginç noktalardan biri.
Çünkü bugün “Eyüp Sultan Camii ne zaman yapıldı?” diye sorduğumuzda aslında iki farklı yapıyı konuşuyoruz:
İlk yapı: 1458-1459
Bugünkü yapı: 1798-1800
Dolayısıyla “1458’de yapıldı” cevabı tarih açısından doğru.
Ama “Bugünkü bina 1458’den beri aynen duruyor” demek doğru değil.
Aradaki fark oldukça önemli.
Bugünkü Eyüp Sultan Camii 1800'de Tamamlandı
Yeniden inşa edilen cami 7 Temmuz 1800 tarihinde tamamlandı. Ardından 25 Ekim 1800 tarihinde düzenlenen selâmlık töreniyle yeni caminin açılışı gerçekleştirildi. TDV İslâm Ansiklopedisi
Eyüp Sultan Kaymakamlığı da yapının 28 ay süren inşaatın ardından III. Selim döneminde tamamlandığını ve açılış töreninin yapıldığını belirtiyor. Eyüpsultan Kaymakamlığı
Dolayısıyla forumlarda sıkça karşılaşılabilecek “Eyüp Sultan Camii 1800 yılında yapılmıştır” ifadesi de tamamen yanlış değildir; ancak daha doğru ifade şudur:
Bugün gördüğümüz Eyüp Sultan Camii, 1798-1800 arasında yeniden inşa edilmiş ve 1800 yılında ibadete açılmıştır.
İlk cami ise yaklaşık 340 yıl önce, 1458-1459 yıllarında Fatih Sultan Mehmed tarafından yaptırılmıştı.
İki tarih birbiriyle çelişmiyor.
Tam tersine, aynı yapının farklı dönemlerini anlatıyor.
Peki İlk Cami Nasıldı?
İlk caminin bugünkü yapıdan oldukça farklı olduğunu biliyoruz.
Evliya Çelebi, ilk Eyüp Sultan Camii'ni anlatırken tek kubbeli bir yapıdan, mihrap tarafında yarım kubbeden ve sütunsuz iç mekândan söz ediyor. Ayrıca caminin iki minaresinin bulunduğunu belirtiyor. TDV İslâm Ansiklopedisi
Bu tarif, eski Osmanlı mimarisinin gelişim sürecini anlamak açısından da değerli.
Bugünkü camiye baktığınızda ise daha gelişmiş ve farklı bir mimari kompozisyon görüyorsunuz. T.C. Eyüpsultan Kaymakamlığı'nın verdiği bilgilere göre mevcut yapı tek büyük kubbeye sahip; kubbenin çevresinde sekiz yarım kubbe ve köşelerde küçük kubbeler bulunuyor. Eyüpsultan Kaymakamlığı
Yani aradan geçen yüzyıllar sadece duvarları değil, mimari anlayışı da değiştirmiş.